Before
After
ՋՐԱԲԵՐԴ
© Բեռնելիս կայքը տրամադրում է հեղինակային իրավունք
Նկարագրություն
«Ջրաբերդ» տեսակի գորգերը դասվում են վիշապագորգերի խմբին:Այդ խմբի գորգերըտարբեր աղբյուրներում անվանվում են նաև «Չարաբերդ», «Չալաբերդ», «Արծվագորգ», «Ադլեր-Ղազախ» և այլն։ Գորգի վաղագույն օրինակները թվագրվում են 17-18-րդ դարերով: «Ջրաբերդ» տեսակի գորգերը տարածված են եղել մեծամասամբ Արցախի, Սյունիքիգորգագործական կենտրոններում:
«Ջրաբերդ» խմբի գորգերի հիմնական բնորոշիչը խաչաձեւ առանցքով խոշոր ու բարդհորինվածքն է, որի յուրաքանչյուր գագաթին պատկերվում են ոճավորված զույգթռչնագլուխներ։ Այդ ամենը լրացված են ճառագայթանման հավելվածներով, որը ԱշխունջՊողոսյանն անվանում է «ճառագայթազարդ հորինվածք»: Կենտրոնում՝ շեղանկյունզարդաշրջանակում ամփոփված է քառաթերթ վարդակ, որը հայոց զարդարվեստումհայտնի է նաև «զարդ աշխարհի» անվանումով։
Ըստ Աշխունջ Պողոսյանի դասակարգման՝ տարբերակվում են “Ջրաբերդ” խմբի գորգերիերկու ենթախումբ՝ «Դասական ջրաբերդ» և «Ուշ ջրաբերդ»։
«Դասական ջրաբերդ»-ին պատկանող գորգերը թվարգվում են 17-18-րդ դարերով ևհիմնականում բնորոշվում են «ճառագայթազարդ» հորինվածքով և ոճավորվածվիշապապատկերներով: Այդ ենթախումբն իր հերթին ունի մի քանի տիպի գորգեր․
-«Գուհարյան Ջրաբերդ»: Այս տիպին պատկանող գորգերի գեղազարդման համակարգում, բացի հիմնական հորինվածքից, առանցքային նշանակություն ունեն նաև վիշապիերկուական ոճավորումներից կազմված քնարաձև հորինվածքները, որի դասական նմուշը1700 թվականին գործված հայտնի «Գուհար» գորգն է: Այս գորգերի ծագման հիմնականտարածաշրջաններն Արցախն ու Սյունիքն են։
-«Ձկնավոր Ջրաբերդ»: Այս գորգերի գեղազարդման համակարգում հավասարապեսկարևորված են «Ջրաբերդ» հորինվածքը, բազմաթերթ տարատեսակ վարդակներն ուձկնակերպ խոշոր ոճավորումները: Այս տիպին պատկանող ու 18-րդ դարով թվագրվող միուշագրավ նմուշ պահվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Այս գորգիգեղազարդման համակարգի մի յուրահատկությունն էլ այն է, որ հիմնական հորինվածքիհանդիպակաց գագաթներին կան աղեղնաձև բարդ նախշեր, որոնք նմանվում ենձկնապատկերների: Ծագման տարածաշրջանները համարվում են հյուսիս-արևմտյանՊարսկաստանի ու արևելյան Վասպուրականի գորգագործական կենտրոնները։
«Ուշ ջրաբերդ» - թվագրվում են 19-20-րդ դարերով։ Այս ենթախմբի գորգերը ստեղծվել ենդասական գորգերի գեղազարդման համակարգերի հետագա զարգացումների հիման վրա, սակայն այստեղ չկան վիշապի քնարաձև ոճավորումներ։ Այս ենթախմբի գորգերի տիպերնեն․
-«Ջրաբերդ», որը բնորոշվում է մեկ կամ մի քանի «ճառագայթազարդ» դասականհորինվածքով: Սրանց գործելու հիմնական տարածաշրջանները համարվում են Արցախն ուՍյունիքը։ Այս տիպին կարելի է դասել Վ․Թաթիկյանի կողմից «Յան» անվանվողուղեգորգերը, որոնց հորինվածքը ձևավորվում է հիմնական վահանի կրկնությամբ։ Առավելտարածված են եղել Արցախի Խաչեն և Վարանդա գավառներում։ Որոշ գորգերում վահանըսեղմվել է, նրա տասներկու ճառագայթներից ութն են մնացել, կենտրոնական խաչն ու դրաթևի կեռաձև արծվենյակներն անհետացել են, սակայն գորգի հմայքը, միևնույն է, պահպանվել է։ «Յան» տեսակի ուղեգորգերը փռվում էին հանդիսությունների ժամանակ, ընտանիքի ավագները նստում էին ամենքը մեկ վահանի վրա՝ այսպիսով վահանին տալովպահպանիչ նշանի խորհուրդ։ Վահանների տարբեր տարատեսակներ խորհրդանշում էինառանձին տոհմերի գերբերը։
-«Ջրաբերդ- Վարանդա» տեսակն ունի բացված թևերով թիթեռի տեսք ունեցող հորինվածք, իսկ կենտրոնում «զարդ աշխարհի» քառաթերթ վարդակն է: Բացի հիմնականհորինվածքից, գորգադաշտի գեղազարդման համակարգը լրացվում է մանրբուսանախշերով ու կենդանակերպ ոճավորումներով: Այս տիպի տասնյակ կատարյալնմուշներ վերաբերում են Արցախի Վարանդա գավառի գորգագործական կենտրոններին ուհատկապես Բերդաշեն գյուղին։ Չի բացառվում, որ այդ տիպը 19-րդ դարի վերջերումարված այն գորգանկարներից կարող է լինել, որոնք կատարվեցին մասնագետ նկարիչներիկողմից ու տրամադրվեցին Կովկասյան տնայնագործական միության արտելներին ուանհատ տնայնագործներին:
-«Ջրաբերդ-Դիզակ»-ի դեպքում տասներկու ճառագայթների փոխարեն ներկայացված եննույնքան ոճավորված թռչնագլուխներ: Այս հորինվածքի կենտրոնում լինում է երկայնաձիգութանիստ զարդ: Դրա ուղղաձիգ գագաթներին մեկական խոյեղջյուր պատկեր է, իսկվերջինիս երկու կողմերին՝ մեկական թռչնակերպ ոճավորում: Գեղազարդման համակարգիկարևոր բաղադրամասերից է նաև «Կենաց ծառ» զարդանախշը, որը սովորաբարպատկերվում է հիմնական հորինվածքի եզրերին: Այս տիպի գորգերը հատկապես բնորոշեն Արցախի Դիզակ գավառի գորգագործական կենտրոնին: Այն տարածված էր նաևԶանգեզուրի գորգագործական կենտրոններում՝ հատկապես Տեղ, Կոռնիձոր, Խնձորեսկգյուղերում, Գողթան գավառում, Երնջակում, Շարուրում։
Կցանկանայինք նաև հավելել, որ թեև Ջրաբերդ տեսակի գորգերը բնորոշ են հատկապեսՍյունիքի և Արցախի գորգագործական կենտրոններին և ընդունված տեսակետ է, որայնտեղ էլ ծագել են, սակայն հայտնի է նաև, որ դրանց առանձին տիպեր ու տարբերակներտարածված են գորգագործական այլ կենտրոններում ևս՝ մասնավորապես Այսրկովկասիհյուսիսարևելյան, Իրանի հյուսիսարևմտյան ու Փոքր Ասիայի արևմտյանտարածաշրջանների գորգագործական կենտրոններում:
Գրականություն․
-Աշխունջ Պողոսյան, Ջրաբերդ խմբի գորգերի ծագումնաբանական հարցերի շուրջ։
-Վահրամ Թաթիկյան, Արցախի տոհմագորգերը
-Աշխունջ Պողոսյան, «Արցախի գորգագործական մշակույթը»
